On the Sofa

Wczesne lata, rodzina i kształcenie artystyczne

Berthe Morisot przyszła na świat 14 stycznia 1841 roku w Bourges we Francji. Dorastała w zamożnej, burżuazyjnej rodzinie, w której granice między życiem domowym a sztuką często ulegały zatarciu. Jej ojciec, Edmé Tiburce Morisot, piastował urząd prefekta departamentu Cher. Z kolei matka, Marie-Joseph-Cornélie Thomas, niosła w sobie dziedzictwo tradycji rokoka jako siostrzenica Jean-Honoré Fragonarda. To rodowód artystyczny stanowił tło dla jej wrażliwości od najmłodszych lat.

Jej edukacja rozpoczęła się od prywatnych lekcji u Geoffroy-Alphonse Chocarne i Josepha Guicharda. Do 1858 roku spędzała już czas w Luwrze, zgłębiając tajniki malarstwa poprzez kopiowanie dzieł dawnych mistrzów. Ten okres intensywnej nauki dopełniała opieka Jean-Baptiste-Camille Corota oraz Achille-Francois Oudinot. Podczas zimy 1863–64 roku artystka zwróciła również swoją uwagę ku formie fizycznej, studiując rzeźbę pod okiem Aimé Millet.

Ruch impresjonistyczny i wystawy

W 1864 roku Morisot po raz pierwszy zaprezentowała swoje prace na paryskim Salonie. Był to krok o ogromnym znaczeniu, gdyż Salon pełnił wówczas rolę oficjalnego strażnika świata sztuki. Artystka jednak nie dała się jednak zamknąć w tych tradycyjnych ramach. Zamiast tego stała się nieodłączną częścią kręgu paryskich malarzy, którzy wkrótce przeszli do historii jako impresjoniści. Jej obecność w tym grupie była stała i niezaprzeczalna – między 1874 a 1886 rokiem wzięła udział we wszystkich, poza jedną, z ośmiu wystaw impresjonistycznych zorganizowanych w tamtym okresie.

Pierwsze z tych przełomowych spotkań odbyło się w pracowni fotografa Nadara. Wystawa otworzyła się 15 kwietnia i trwała do 15 maja 1874 roku, stanowiąc odważne odejście od obowiązujących wówczas norm estetycznych. Morisot była tam obecna u boku innych twórców, współtworząc nowy sposób patrzenia na świat i definiując świeże spojrzenie na rzeczywistość. Przez całą kolejną dekadę kontynuowała wystawy z grupą, wnosząc swoją unikalną, intymną perspektywę na kolejne wydarzenia artystyczne.

Życie prywatne i relacja z Manetem

Granice między prywatnością a twórczością Berthe Morisot często ulegały zatarciu, tworząc nierozerwalną jedność. Dorastała w pełnym ciepła domu, w którym dzielili z nią dwie starsze siostry, Yves i Edma, oraz młodszy brat, Tiburce. Przełomowym momentem w jej życiu był rok 1868, kiedy to poznała Édouarda Maneta – znajomość ta przerodziła się w głęboką, wzajemną inspirację. Manet wielokrotnie portretował ją na płótnach, chwytając jej obecność w różnych nastrojach i strojach, podczas gdy ona sama odnajdywała własną ścieżkę, próbując uchwycić ulotne, zmieniające się światło Paryża. Ich relacja była przede wszystkim dialogiem intelektualnym i wspólnym dążeniem do artystycznej prawdy.

W 1874 roku Morisot wyszła za mąż za Eugène’a Maneta, brata Édouarda, co jeszcze mocniej związało ją z kręgiem artystów redefiniujących wówczas pojęcie nowoczesnego malarstwa. W 1878 roku w Paryżu na świat przyszła ich córka, Julie Manet. Julie dorastała w domu, w którym granica między codziennością a radykalnymi debatami awangardy była niezwykle cienka; stawała się niemym świadkiem życia w tych samych pokojach, w których rodziła się i dyskutowano o nowej sztuce.

Technika i styl artystyczny

Podejście Berthe Morisot do płótna opiera się na niezwykłej lekkości dotyku. Często pracowała w plenerze, stosując metodę plein air, aby uchwycić zmienne właściwości światła i atmosfery bezpośrednio z natury. Ten nawyk malowania na otwartym powietrzu pozwalał jej przekładać ulotne niuanse koloru za pomocą swobodnych, pewnych pociągnięć pędzla. Jej warsztat jest płynny, porusza się po powierzchni obrazu z poczuciem natychmiastowości, unikając ciężkich, mozolnie nakładanych warstw. Artystka nie polegała wyłącznie na farbach olejnych; jej praktyka obejmowała również pracę akwarelami i pastelami, co pozwalało jej na zgłębianie różnorodnych tekstur oraz efektów świetlnych.

Istnieje specyficzny sposób, w jaki Morisot traktuje kontury swoich tematów. Zamiast twardych, zdefiniowanych linii, używa rozbitego koloru i drobnych pociągnięć pigmentu, aby budować formę. Technika ta tworzy migotliwy efekt, sprawiając, że powietrze między przedmiotami staje się równie namacalne, co same obiekty. W jej przedstawieniach życia domowego ta metoda pozwala uchwycić miękką poświatę na skórze lub sposób, w jaki światło przesiewa się przez ogród. Rezultatem jest poczucie spontaniczności, jak gdyby scena została utrwalona w jednym, niespieszny momencie obserwacji.

Kluczowe dzieła i ikoniczne obrazy

W 1872 roku Morisot namalowała Kołyskę, płótno olejowe, które w niezwykle czuły sposób uwiecznia jej siostrę Edmę, czuwającą nad śpiącą córką, Blanche. Kompozycja opiera się na linii diagonalnej, stworzonej przez spojrzenie matki oraz fałdy materiału kołyski, co nieuchronnie przyciąga wzrok widza ku niemowlęciu. To dzieło stanowi moment, w którym artystka po raz pierwszy zgłębiła temat macierzyństwa, wykorzystując ograniczoną paletę barw oraz płynne, swobodne pociągnięcia pędzla, by wykreować atmosferę cichej, pełnej opiekuńczej miłości.

Jej obecność przenika również inne płótna, co najwyraźniej widać w roku 1872, kiedy Édouard Manet namalował Berthe Morisot z bukietem fiołków. Na tym portrecie artystka ukazana jest w czarnej żałobnej sukni, z ledwo widocznym bukietem fiołków przy dekolcie. Światło padające z jednej strony rzuca głęboki cień na drugą połowę jej twarzy, tworząc intrygujące studium czerni, które podkreśla kontrast między ciemnym ubiorem a jaśniejszym tłem.

Wśród innych istotnych dzieł odnaleźć możemy:

• Odpoczynek, portret Berthe Morisot, 1870
• Hortensja, 1894

W późniejszym okresie twórczości, w 1894 roku, powstała Hortensja. Jej niezwykła zdolność do przekładania niuansów światła i koloru za pomocą luźnych, pewnych uderzeń pędzla pozostawała niezmienną cechą charakterystyczną przez wszystkie lata jej malarskiej drogi.

Gdzie dziś można podziwiać jej dzieła

Podróż śladami jej niezwykłego warsztatu warto rozpocząć w Paryżu, gdzie w murach Musée d'Orsay spoczywa sześć jej płócien, w tym poruszające Kołyskę. To dzieło, namalowane w 1872 roku, ukazuje jej siostrę Edmę czuwającą nad śpiącym dzieckiem, oddając w sposób niezwykle czuły intymność tej chwili. Kolejne pięć prac z jej dorobku można odnaleźć w zbiorach Musée Marmottan Monet.

Poza granicami Francji, śladami Berthe Morisot podąża się również w Waszyngtonie. W National Gallery of Art znajduje się sześć jej obrazów, wśród których można odnaleźć Matkę i siostrę artystki z 1869 roku. W tej samej kolekcji prezentowane są także inne wybitne płótna, takie jak W jadalni oraz Wieszanie prania, oba pochodzące z 1875 roku.

Niektóre z jej dzieł znajdują się w innych zakątkach świata, co pozwala na kontemplację jej talentu w różnych kontekstach kulturowych – od Muzeum Thyssen-Bornemisza w Madrycie, po Nationalmuseum w Sztokholmie. Te rozproszone po świecie płótna oferują nam możliwość cichej, głębokiej refleksji nad tym, jak artystka potrafiła operować światłem i oddawać piękno scen domowych w tak różnorodnych sceneriach.

• Psyche
• Hortensja