The Young Sailor II

Het Vroege Leven van Henri Matisse

Op 31 december 1869 kwam Henri Matisse ter wereld in een weverswoning aan de rue du Chêne Arnaud. Dit bescheiden huisje in Le Cateau-Cambrésis, Frankrijk, vormde het startpunt van een leven dat uiteindelijk ver zou afdwalen van de stilte van het departement Nord. Als oudste zoon van een welgestelde graanhandelaar werd hij geboren in een familie die zich bezighield met de gestage, praktische handel van het land. Zijn vroege jaren werden doorgebracht in Bohain-en-Vermandois, in de Picardie, op een plek waar het ritme van het leven werd gedicteerd door de seizoenen en de behoeften van het familiebedrijf.

De omgeving waarin hij opgroeide, vertoonde geen enkele gelijkenis met een atelier. Terwijl hij opgroeide in de regio Picardie, werd hij omringd door de nuchtere realiteit van een koopmanshuishouden. In die eerste jaren was er geen enkel spoor van de penseel of het pigment te bekennen. In plaats daarvan werd zijn bestaan gevormd door de verwachtingen van zijn familie en het rustige, onhaastige leven van de zoon van een graanhandelaar in een Noord-Frans stadje.

Vroege Educatie en Juridische Studies

Na de voltooiing van zijn middelbare school verhuisde Matisse naar Parijs om rechten te studeren. In 1887 bracht hij daar een tijd door, volledig gefocust op de rigide structuren van de juridische theorie. Deze periode werd gekenmerkt door het stille, gedisciplineerde werk dat van een student in de metropool werd verwacht. Hij vond niet meteen zijn weg naar een atelier, maar volgde in plaats daarvan een pad van professionele scholing dat op dat moment nog ver verwijderd leek van het canvas.

Zijn levensloop leidde hem uiteindelijk weer terug naar Le Cateau-Cambrésis. Daar werkte hij als een ambtenaar bij de rechtbank, waar hij de administratieve last van het lokale rechtssysteem droeg. Ook werkte hij als juridisch klerk bij een notaris, een rol die uiterste precisie en een vaste hand vereiste. Deze jaren werden doorgebracht tussen documenten en officiële plichten, ver verwijderd van de kleuren die hij later zou omarmen. Hij was een man van de wet, nog voordat hij een man van de penseel werd.

Artistieke Vorming en Vroege Invloeden

De overgang van de studie rechten naar het atelier vereiste een formele basis in de klassieke tradities van Parijs. Hij schreef zich in bij de Académie Julian om dit proces te starten. Later maakte hij de overstap naar de École Nationale des Beaux-Arts. Tijdens deze jaren zat hij in de klaslokalen van William-Adolphe Bouguereau en Gustave Moreau. Deze meesters boden het technische fundament dat de basis zou vormen voor zijn latere breuken met de traditie. Hij bracht zijn tijd door met het absorberen van de methoden van deze instructeurs, waarbij hij de discipline van het tekenen en de structuur van de vorm tot in de puntjes leerde beheersen.

Zijn oog werd aangetrokken door de verstilling van de oudere meesters. Hij bestudeerde met grote aandacht de werken van Jean-Baptiste-Siméon Chardin, Nicolas Poussin en Antoine Watteau. Deze kunstenaars boden een geheel andere manier van kijken; een visie die zich richtte op de compositie van objecten en het gewicht van het beeld. Hij analyseerde de wijze waarop zij met licht omgingen en de subtiele texturen van hun onderwerpen vastlegden. Deze periode draaide minder om een plotselinge explosie van kleur, en meer om het begrijpen van de onderliggende logica van een welgeconstrueerd beeld. Door deze observaties bouwde hij een rijk vocabulaire op van lijn en vorm.

De Ontdekking van Kleur en het Fauvisme

De verschuiving naar het penseel begon met een periode van stilte. In 1889 dwong een blindedarmontsteking hem tot een langdurig herstel, en het was juist tijdens deze periode van bedlegerigheid dat de kunst het schilderen voor het eerst echt in zijn greep kreeg. Wat begon met een eenvoudige set kunstbenodigdheden van zijn moeder, veranderde in een manier van kijken die zijn eerdere interesse in de rechten volledig verving. Hij bewoog zich van de rust van het herstel naar een zoektocht naar een nieuwe visuele taal, een taal die uiteindelijk ver voorbij de traditionele methoden zou reiken die hij in Parijs had bestudeerd.

Een radicale verandering in zijn palet vond plaats in 1896 tijdens een bezoek aan Belle Île. Daar ontmoette hij de Australische schilder John Russell, die hem introduceerde in het licht van het impressionisme en de expressieve, krachtige kleurtoepassing die men vindt in het werk van Vincent van Gogh. Deze ontmoetingen luidden het einde in van de noodzaak voor gedempt, aards realisme. Hij begon kleur te gebruiken als een direct instrument voor expressie, waarbij hij de voorkeur gaf aan tinten die reageerden op emotie in plaats van aan de letterlijke verschijning van een onderwerp. Tegen 1905 was deze benadering uitgegroeid tot de Fauvistische beweging. Hij en een kleine groep gelijkgestemden hanteerden intense, onnatuurlijke kleuren die een schok teweegbrachten bij degenen die gewend waren aan de meer ingetogen, academische stijlen.

• Vrouw met hoed (1905)
• De Levensvreugde (1906)

Stijl en Artistieke Technieken

De handen van Henri Matisse bewogen zich voortdurend tussen vele verschillende kunstvormen. Hij werkte als tekenaar, etser en beeldhouwer, waarbij hij vaak klei vormgaf die later in brons werd gegoten. In zijn vroege jaren experimenteerde hij met de divisionistische techniek, een methode die hij had overgenomen na het lezen van een essay van Paul Signac. Deze benadering stelde hem in staat om kleur op te bouwen door middel van duidelijke, afzonderlijke toetsen, in plaats van door middel van vloeiende kleurovergangen.

Naarmate zijn artistieke praktijk evolueerde, veranderden ook zijn instrumenten. Bij het werken met etsen maakte hij gebruik van de chine-collé techniek om verschillende materialen over elkaar heen te leggen. Later omvatte zijn methode voor het creëren van papiercollages het pochoir-stencilleringproces om specifieke visuele effecten te bereiken. Deze keuzes getuigen van een constante verschuiving in de manier waarop hij het oppervlak van zijn werk benaderde, waarbij hij bewoog van de precisie van de grafische kunst naar de fysieke handeling van het snijden en arrangeren van vormen.

• Goldfish (1911)
• Luxe, Calme, et Volupté (1904)
• The Dance (1910)
• Blue Nude III (1952)

De Latere Jaren en de Papieren Uitsneden

In 1941 veranderde een diagnose van buikkanker de fysieke eisen van zijn artistieke schepping fundamenteel. Na twee ingrijpende operaties in 1941 en 1942 werd het staan voor een ezel een zware opgave. In deze periode van fysieke beperking vond hij een revolutionaire nieuwe weg door het gebruik van scharen en gekleurd papier. Deze methode, die bekend kwam te staan als de découpage of papier-collage, stelde hem in staat om vormen en kleuren te manipuleren terwijl hij in een comfortabele zittende positie werkte. Hij schilderde grote vellen papier en sneed deze vervolgens uit in organische vormen, zoals bladeren of menselijke figuren, om zo volkomen nieuwe composities te creëren.

Deze werken waren vaak een herinterpretatie van de thema's en motieven uit zijn eerdere schilderijen, maar ze werden gepresenteerd met een geheel nieuwe, bijna abstracte structurele helderheid. In 1947 publiceerde hij het boek Jazz, een meesterwerk waarin deze kleurrijke papieren uitsneden centraal stonden. Dit proces was voor hem een manier om zijn voortdurende verkenning van vorm en kleur voort te zetten, zelfs toen zijn fysieke kracht afnam. Hij concentreerde zich op de essentie van de relatie tussen de vormen en de ruimte om hen heen, en vond een manier om beweging uit te drukken door de pure, eenvoudige handeling van het snijden en arrangeren.

• Jazz (1947)
• Blue Nude III (1952)

Waar u zijn meesterwerken vandaag de dag kunt bewonderen

Wandelend door de statige zalen van het Hermitage Museum in Sint-Petersburg, stuit men op meesterwerken die deel uitmaken van de prestigieuze collectie. Hier bevindt zich onder andere het monumentale werk uit 1909, The Dance, een compositie die in opdracht werd gemaakt door een Russische verzamelaar. De aanwezigheid van zijn schilderijen in het Musée d’Orsay in Parijs biedt bovendien de unieke kans om van dichtbij te bestuderen hoe hij in zijn vroege jaren in de stad de wisselwerking tussen kleur en vorm perfectioneerde.

In New York City herbergt het Museum of Modern Art diverse werken van de meester. Deze stukken bieden een fascinerende blik op de evolutie van zijn stijl door de decennia heen. Op een vergelijkbare wijze biedt de National Gallery in Londen een perspectief op zijn artistieke ontwikkeling door zijn schilderijen in de collectie te bewaren. De aanwezigheid van zijn werk in deze vooraanstaande instituten nodigt uit tot een verstilde observatie van de wijze waarop hij pigment gebruikte om de essentie van de ruimte te definiëren.

• The Dance (1909)
• Goldfish (1911)
• Luxe, Calme, et Volupté (1904)