Format papieru

Przewodnik po pracach studentów

Mors

Imię i nazwisko Klasa Data

Albrecht Dürer, Mors (1521), Brytyjskie Muzeum. Dzieło w domenie publicznej.

Informacje podstawowe

Artysta
Albrecht Dürer artsdot.com/pl/artists/albrecht-durer_pl/
Daty życia artysty
1471 – 1528
Obraz olejny
1521
Wymiary oryginału
206 x 315 cm
Ruch
Renesans Północny Northern European painters using the new oil paint for astonishing detail — every hair, every reflection.
Miejsce odbycia
Brytyjskie Muzeum artsdot.com/pl/museums/brytyjskie-muzeum-londyn_pl/
Artistic style
Szczegółowy realizm
Influences
Sztuka renesansu
Notable elements
Kły, postacie, książka
Subject or theme
Portret zwierzęcy

W kontekście

Mors — Albrecht Dürer

Jakie są wymiary?

Oryginalne wymiary to 206 × 315 cm (wysokość × szerokość), przedstawione tutaj obok osoby dorosłej o przeciętnym wzroście. Dzieło jest zbyt duże, aby przedstawić je w skali na tej stronie.

Data powstania

  1. 1470
  2. 1480
  3. 1490
  4. 1500
  5. 1510
  6. 1520

Shaded: lata życia Albrecht Dürer (1471–1528) ▲ to dzieło, 1521

Dzieła podobne

Wybierz jedno z powyższych dzieł: wymień dwie cechy wspólne z tym utworem oraz jedną różnicę.

Więcej dzieł o podobnej tematyce: artsdot.com/pl/art/similar/albrecht-durer-mors-8ewc6x-pl/

Kolory

Na podstawie analizy obrazu

    Kolor dominujący

    Orzechowy #6e4629

    Paleta w katalogu

    • #6E4629
    • #EEE4C8
    • #AC7F51
    • #D3B486
    Paleta kolorów
    Barwy neutralne Dominująca gama kolorystyczna obrazu.
    Kolor główny
    Orzechowy
    Intensywność
    Żywy i nasycony Stopień nasycenia i różnorodność kolorów – od pojedynczego stonowanego odcienia po bogactwo jaskrawych barw.
    Kontrast
    Wyrazisty W jakim stopniu kolory różnią się jasnością i nasyceniem na całym obrazie.
    Harmonia
    Silna spójność kolorystyczna Jak dobrze kolory ze sobą współgrają – od kontrastowych po w pełni jednolite.
    Jasność
    Świetlisty Ogólna jasność lub ciemność obrazu, od głębokich cieni po świetliste refleksy.
    Nasycenie
    Zrównoważona łagodność Jak czyste i intensywne są te kolory, od niemal szarych po w pełni żywe.

    O tym dziele sztuki

    Mors — Albrecht Dürer

    Geneza arcydzieła: rysunek piórkiem Albrechta Dürera z 1521 roku

    „Walerus” Albrechta Dürera, powstały w 1521 roku, nie jest jedynie przedstawieniem zwierzęcia; to głęboka medytacja nad naturą obserwacji, ograniczenymi możliwościami reprezentacji oraz rozkwitającym duchem północnego renesansu. Spoczywający w zbiorach British Museum ten niezwykły rysunek piórkiem – o imponujących wymiarach 206 x 315 cm – natychmiast przyciąga wzrok swoją misterną szczegółowością i zaskakująco przejmującą atmosferą. Dürer, który już wówczas ugruntowywał swoją pozycję jako rewolucyjna postać w sztuce niemieckiej, nie dążył jedynie do realistycznego portretu; zmagał się z wyzwaniem, jak uchwycić istotę stworzenia dostrzeżonego tylko przez chwilę, przekształcając ulotną obserwację w namacalny obraz.

    Geneza tego rysunku spowita jest tajemniczymi okolicznościami. Relacje sugerują, że Dürer natknął się na walrus, który osiadł na brzegach Zelandii (dzisiejsze Holandia) – co było zdarzeniem niezwykłym dla kogoś zamieszkującego tak głęboko we wnętrzu lądu. To spotkanie, połączone z jego fascynacją egzotycznym zwierzęciem i napędzane skrupulatnym podejściem do sztuki, zaowocowało tym szczegółowym studium. Inskrypcja towarzysząca rysunkowi, choć przedmiotem sporów wśród uczonych, zdradza świadomość Dürera dotyczącą ograniczeń własnej reprezentacji: „To głupie (lub senne) zwierzę, którego głowę przedstawiłem, zostało schwytane w morzu holenderskim i miało dwanaście brabantzkich łokci długości wraz z czterema stopami”. To samoświadome przyznanie podkreśla kluczowy aspekt dzieła – nie jest ono nieskazitelnym odwzorowaniem, lecz raczej szczerym próbą przełożenia ulotnego wspomnienia na formę wizualną.

    Symfonia piórka i tuszu: technika oraz detal

    Mistrzostwo Dürera w posługiwaniu się techniką piórka jest widoczne natychmiast. Rysunek wykonany jest w całości czarnym tuszem na papierze, prezentując niesamowitą kontrolę i precyzję artysty. Każda linia, każdy cień przyczyniają się do stworzenia niezwykle bogatej tekstury, która z oszałamiającą dokładnością naśladuje szorstkość skóry walrusa. Bliska analiza ujawnia niemal obsesyjną dbałość o szczegół: pojedyncze włosy, zmarszczki wokół oczu, a nawet subtupi połysk kłów zostały pieczołowicie oddane. Poziom tego oddania nie służył jedynie kopiowaniu tego, co Dürer widział; był to celowy wysiłek, by zademonstrować swoją biegłość techniczną i podnieść rangę rysunku piórkiem do poziomu poważnego medium artystycznego.

    Sama kompozycja została przemyślana z wielką starannością. Walrus dominuje w kadrze, a jego potężna forma jest zrównoważona przez mniejsze postacie po lewej stronie – prawdopodobnie przedstawiające myśliwych lub obserwatorów. Książka umieszczona w prawym górnym rogu wprowadza element narracyjnej niejednoznaczności, skłaniając do pytań o kontekst tego spotkania oraz relację między człowiekiem a bestią. Ogólne poczucie ruchu w rysunku jest subtelnie przekazywane poprzez ułożenie głowy zwierzęcia i sugerowany kierunek jego spojrzenia.

    Symbolika i kontekst: renesansowy umysł

    „Walerus” wpisuje się w szerszy kontekst innowacji artystycznych okresu niemieckiego renesansu. Twórczość Dürera odzwierciedla rosnące zainteresowanie antykiem, co widać w jego próbach włączenia idei humanistycznych do portretów i pejzaży. Jednocześnie artysta przyjął wyraźnie północnoeuropejską estetykę – charakteryzującą się skupieniem na detalu, realizmie i głębokim zaangażowaniu w naturę. Uwzględnienie zwierzęcia takiego jak walrus, rzadko spotykanego w Europie, świadczy o pragnieniu Dürera do eksplorowania granic reprezentacji i rzucania wyzwania konwencjonalnym pojęciom piękna.

    Co więcej, rysunek ten można interpretować jako komentarz do relacji między ludzkością a światem przyrody. Walrus, potężne i budzące respekt stworzenie, został przedstawiony z szacunkiem i ciekawością – co stanowi świadectwo humanistycznych wartości Dürera. Jest to przypomnienie, że nawet w epoce rozwijających się badań naukowych, wciąż istnieje głęboka potrzeba estetycznej kontemplacji i artystycznej obserwacji.

    Ożywianie wizji Dürera: reprodukcje AllPaintingsStore

    AllPaintingsStore.com oferuje wykwintne, ręcznie malowane reprodukcje „Walrusa” Albrechta Dürera, pieczołowicie wykonane przez zdolnych artystów, którzy poświęcili się uchwyceniu esencji tego ikonicznego rysunku. W przeciwieństwie do masowo produkowanych wydruków, nasze reprodukcje dążą do nieporównywalnego poziomu dokładności i szczegółowości, wiernie odtwarzając niuanse cieniowania, misterną kreskę oraz głębię atmosferyczną dzieła Dürera. Bez względu na to, czy jesteś doświadczonym kolekcjonerem sztuki, projektantem wnętrz pragnącym nasycić swoją przestrzeń renesansową elegancją, czy po prostu miłośnikiem geniuszu Dürera, nasze ręcznie malowane reprodukcje stanowią namacalny łącznik z tym niezwykłym arcydziełem. Zapraszamy do odkrycia pełnej kolekcji na AllPaintingsStore.com i sprawdzenia, jak możesz zaprosić urzekający świat Albrechta Dürera do swojego domu.

    Artysta i muzeum

    Artysta

    Albrecht Dürer

    Urodzony w Norymberg, Niemcy

    A Life Forged in Nuremberg: The Early Years and Apprenticeship

    Albrecht Dürer, a name synonymous with the German Renaissance, emerged from the bustling artisan city of Nuremberg in 1471. His father, Albrecht Dürer the Elder, was a successful goldsmith who had immigrated from Hungary, bringing with him a lineage steeped in craftsmanship. It was within this environment—the scent of metal and the meticulous precision of handiwork—that young Albrecht’s artistic inclinations first took root. Though his father envisioned a similar path for him, apprenticing him initially in the family trade, it soon became undeniable that Albrecht possessed an exceptional gift for drawing. At thirteen, he transitioned to the workshop of Michael Wolgemut, Nuremberg's leading artist at the time. This was no mere technical training; it was immersion into a world of illuminated manuscripts, painted panels, and—crucially—the burgeoning art of woodcut illustration. The sheer volume of work produced by Wolgemut’s workshop, including the extensive illustrations for the Nuremberg Chronicle, provided Dürer with an unparalleled foundation in design, composition, and the mechanics of image-making. A remarkable silverpoint self-portrait from 1484, created when he was barely a teenager, stands as astonishing evidence of his precocious talent—a testament to a burgeoning artistic identity already taking shape. This early work demonstrated a keen eye for detail, an understanding of perspective, and a nascent ability to capture the likeness of individuals with remarkable accuracy.

    The Italian Influence and Artistic Maturation

    Dürer’s ambition extended far beyond the confines of Nuremberg. Driven by an insatiable curiosity and a desire to master the art of painting, he embarked on his first journey to Italy in 1494. This was not simply a sightseeing trip; it was a pilgrimage to the heart of the Renaissance. He encountered the works of masters like Raphael, Giovanni Bellini, and Leonardo da Vinci—artists who were redefining the possibilities of form, perspective, and human expression. The impact of this exposure was profound. Dürer absorbed the classical motifs, harmonious compositions, and subtle sfumato techniques that characterized Italian art, yet he never abandoned his Northern European sensibility for meticulous detail and symbolic depth. He studied the grandeur of Rome, marveling at ancient ruins and absorbing the legacy of antiquity. This journey ignited a desire to integrate classical ideals into his own artistic practice, leading him to incorporate elements of Greek and Roman mythology and philosophy into his later works. A second sojourn to Italy between 1505 and 1507 further solidified these influences, allowing him to study ancient Roman ruins and refine his understanding of anatomy and proportion. This synthesis of Northern precision and Italian grace became the hallmark of Dürer’s unique artistic style.

    Mastering the Mediums: Painting, Engraving, and Woodcut

    Dürer was a master of multiple mediums, each offering him distinct avenues for creative expression. His paintings, though fewer in number than his prints, demonstrate a remarkable command of oil paint and an ability to capture both physical likeness and psychological depth. Works like the Feast of the Rose Garlands (1507) reveal a vibrant palette influenced by Venetian colorism—bold hues and shimmering effects that create a sense of opulence and celebration. However, it was in the realm of printmaking—particularly engraving and woodcut—that Dürer truly revolutionized artistic practice. He elevated these techniques from mere reproductive methods to independent art forms, capable of conveying complex narratives and profound emotions. The Apocalypse series (1498), a collection of fourteen woodcuts illustrating the Book of Revelation, showcased his mastery of this medium despite its inherent limitations—the grainy texture of the woodcut demanded careful planning and execution. Later engravings like Melencolia I (1514) and Saint Jerome in His Study (1514) are testaments to his unparalleled skill—intricate compositions filled with symbolic meaning and executed with breathtaking precision. He didn’t just depict reality; he imbued it with layers of intellectual and spiritual significance, often incorporating complex allegories and moral lessons into his prints.

    A Theorist and Innovator: The Legacy of Albrecht Dürer

    Dürer was not merely an artist; he was a scholar, a theorist, and an innovator who sought to understand the underlying principles governing artistic creation. He believed in the mathematical foundations of art and dedicated himself to establishing a scientific approach to representation. His treatises on geometry, proportion, and human anatomy—most notably Four Books of Human Proportion (1528)—were groundbreaking for their time, demonstrating his commitment to rigorous observation and rational analysis. These writings were not simply academic exercises; they were intended to elevate the status of artists from mere craftsmen to intellectual practitioners. Dürer’s work on perspective, in particular, laid the groundwork for future generations of artists and architects. He meticulously documented his experiments with linear perspective, developing a system that allowed him to create realistic depictions of three-dimensional space on a two-dimensional surface. His theoretical writings were accompanied by numerous drawings and engravings that illustrated his concepts—a testament to his belief in the importance of visual demonstration. Dürer’s legacy extends far beyond his individual artworks. He bridged the gap between Northern European traditions and Italian Renaissance ideals, introducing classical motifs into Northern art while maintaining its distinctive character. His theoretical contributions helped establish a new framework for artistic practice, inspiring generations of artists with his technical skill, innovative spirit, and profound vision. He remains, to this day, one of the most important figures in the history of Western art.

    Influences and Enduring Impact

    Michael Wolgemut: Dürer’s initial mentor, providing foundational skills in drawing, painting, and woodcut techniques.

    Leonardo da Vinci: Inspired Dürer's exploration of anatomy, perspective, and sfumato—the subtle blending of tones.

    Raphael: Influenced Dürer’s compositional harmony and idealized forms.

    Giovanni Bellini: Contributed to Dürer's understanding of color and Venetian painting traditions.

    Dürer’s influence reverberates through centuries of art history. His meticulous realism, his innovative use of printmaking, and his theoretical writings continue to inspire artists and scholars alike. He demonstrated that art could be both technically masterful and intellectually rigorous—a legacy that continues to shape the artistic landscape today. His work stands as a testament to the power of observation, the pursuit of knowledge, and the enduring human desire to create beauty and meaning.

    Muzeum

    Brytyjskie Muzeum

    Prezentowane w Londyn, United Kingdom

    Brytyjskie Muzeum: Przez Wieki i Kontynenty w Sercu Londynu

    Wchodząc przez monumentalne drzwi Brytyjskiego Muzeum, nie wkraczamy jedynie do budynku – rozpoczynamy podróż w czasie, obejmującą tysiąclecia i kontynenty. To nie tylko zbiór artefaktów, lecz starannie skrojone doświadczenie, mające na celu pobudzenie ciekawości i nawiązanie głębokich połączeń między odległymi kulturami i epokami historycznymi. Od skromnych początków jako gabinetu osobliwości Sir Hansa Sloane – świadectwa rozwijającego się ducha naukowego XVIII-wiecznej Londynu – po obecny status jednej z wiodących instytucji kulturalnych świata, muzeum nieustannie ewoluuje, mierząc się ze złożonymi pytaniami dotyczącymi własności, reprezentacji i samej istoty ludzkiej opowieści. Oszałamiająca kolekcja składająca się z ośmiu milionów obiektów szepta o upadłych i wschodzących imperiach, innowacjach artystycznych przekraczających granice oraz nieustannym, uniwersalnym pragnieniu zrozumienia naszego miejsca we wszechświecie – narracji, która nadal rozwija się w jego zacisznych salach.

    Architektura muzeum odzwierciedla jego intelektualną ewolucję. Początkowo zlokalizowane w Montagu House, okazałym domu neoklasycystycznym, miejsce to natychmiast ustanowiło aurę poważności naukowej i wyrafinowanego gustu. Jednak prawdziwą transformację przyniosło ponowne zaprojektowanie przez Normana Fostera. Stworzenie Wielkiego Sali – oszałamiającej przestrzeni zrodzonej z odnowienia zaniedbanego wewnętrznego dziedzińca – to niczym inna niż rewolucja. To nie tylko remont, lecz radykalne ponowne przemyślenie przestrzeni, zalewającej obszar niesamowitą ilością światła dziennego i tworzącej środowisko sprzyjające refleksji i dialogowi. Wznoszący się szklany dach, arcydzieło inżynierii, nie tylko oświetla sale wystawowe, ale aktywnie demokratyzuje dostęp, zapraszając do kontemplacji w monumentalnej skali muzeum. Gra światła i cienia jest szczególnie porywająca, podkreślając otaczające galerie i przyciągając wzrok ku rozległej przestrzeni nad głowami – wywołując poczucie zachwytu i nieodpartą zaproszenie do eksploracji. Ta otwarta przestrzeń, zalewana naturalnym światłem, wydaje się niezwykle nowoczesna, a jednocześnie głęboko związana z historycznym ciężarem kolekcji, które w niej mieszczą – śmiały krok w kierunku uczynienia historii dostępną dla wszystkich.

    Skarby Przez Czas: Wgląd w Ikoniczne Arcydzieła

    W sercu Brytyjskiego Muzeum znajdują się skarby, które od wieków urzekają wyobraźnię. Kamień z Rosetty, odkryty w 1799 roku, stoi jako niezaprzeczalny monument – klucz odblokowujący tajemnice egipskich hieroglifów i oferujący okno do wierzeń i systemów administracyjnych cywilizacji. Równie porywające są Marmury Elgin, rzeźby pierwotnie zdobiące Partenon w Atenach; symbole te to nie tylko świadectwa artystycznego osiągnięcia, ale także potężne przypomnienia o historycznych debatach i wymianie kulturowej – rozmowie, która nadal rezonuje. Poza tymi globalnie rozpoznawalnymi dziełami kryje się bogactwo mniej znanych cudów czekających na odkrycie. Złota maska Tutanchamuna, oferująca intymny wgląd w przepychowe rytuały i artyzm starożytnego Egiptu; Brązy z Beninu, prezentujące niezwykłe umiejętności rzemieślnicze i bogactwo Królestwa Benin – tętniącego życiem afrykańskiego królestwa rozkwitającego między XVIII a XX wiekiem; oraz niezliczona ilość innych obiektów – od fragmentu ceramiki z Mezopotamii, po skomplikowane rzeźby z jadeitu z Chin, po oszałamiającą kolekcję mozaik rzymskich – każdy szepta historie upadłych i wschodzących imperiów, innowacji przekraczających granice, prowokując głębokie rozważania nad naszą wspólną historią ludzką. Kuratorzy zręcznie ułożyli te różnorodne artefakty nie jako statyczne ekspozycje, ale jako katalizatory dialogu, zapraszając zwiedzających do nawiązywania własnych połączeń i interpretacji – świadectwo zaangażowania muzeum w promowanie autentycznego kontaktu z przeszłością.

    Echo Współczesności: Łączenie Przeszłości z Teraźniejszością

    Brytyjskie Muzeum nie ogranicza się do antyku; aktywnie angażuje się we współczesne problemy, oferując nowe perspektywy na znane tematy. Trwające wystawy oświetlają globalne trendy artystyczne i ważne wydarzenia historyczne, prowokując krytyczną refleksję nad wartościami społecznymi i trendami artystycznymi. Ostatnie pokazy mocno poruszyły tematy migracji, tożsamości i trwałe konsekwencje kolonializmu – zapraszając zwiedzających do udziału w znaczących rozmowach o naszej wspólnej przeszłości i przyszłości. Zaangażowanie muzeum wykracza poza samo historyczne opowiadanie; jest to celowa strategia mająca na celu promowanie zrozumienia i empatii. Interaktywne wystawy ożywiają artefakty za pomocą rozszerzonej rzeczywistości, wciągające wirtualne wycieczki transportują zwiedzających przez kontynenty, a partnerstwa współpracy sprzyjają dialogowi między ekspertami i publicznością. Ta integracja technologii nie jest tylko trendem; jest to strategiczny ruch mający na celu uczynienie muzeum bardziej dostępnym i angażującym dla różnorodnych odbiorców, zapewniając, że jego dziedzictwo będzie nadal inspirować przyszłe pokolenia.

    Dziedzictwo Odkryć: Etyczne Zbieranie i Globalny Dialog

    Brytyjskie Muzeum to coś więcej niż tylko kolekcja obiektów; jest żywym archiwum ludzkiego doświadczenia. Jego trwające wysiłki mające na celu repatriację artefaktów – proces odzwierciedlający rosnącą świadomość złożonych następstw historycznych pozyskiwań – demonstrują zaangażowanie w etyczne praktyki. Od monumentalnej skali Wielkiej Sali po intymne detale poszczególnych wystaw, każdy element jest zaprojektowany tak, aby pobudzić ciekawość, zachęcić do krytycznego myślenia i promować głębsze zrozumienie naszej wspólnej historii ludzkiej. Muzeum pozostaje ważnym centrum badań, edukacji i wymiany kulturalnej – świadectwem trwałej mocy muzeów w łączeniu nas z przeszłością i oświetlaniu drogi ku bardziej poinformowanej przyszłości. To przestrzeń, w której historia nie jest jedynie obserwowana; aktywnie angażuje się w nią, debatując i w końcu rozumiejąc w całej jej złożoności.

    Dowiedz się więcej

    Odkryj w sieci

    Kod QR prowadzący do strony pobierania Mors

    artsdot.com/pl/art/download/albrecht-durer-mors-8ewc6x-pl/

    Cytowanie dzieła

    MLA
    Dürer, Albrecht. Mors. 1521, Brytyjskie Muzeum. https://artsdot.com/pl/art/albrecht-durer-mors-8ewc6x-pl/
    APA
    Dürer, Albrecht (1521). Mors [Painting]. Brytyjskie Muzeum. https://artsdot.com/pl/art/albrecht-durer-mors-8ewc6x-pl/
    Chicago
    Albrecht Dürer. Mors. 1521. Brytyjskie Muzeum. https://artsdot.com/pl/art/albrecht-durer-mors-8ewc6x-pl/
    Harvard
    Dürer, Albrecht (1521) Mors. Brytyjskie Muzeum. Available at: https://artsdot.com/pl/art/albrecht-durer-mors-8ewc6x-pl/

    Przyjrzyj się uważnie

    Mors — Albrecht Dürer

    Przyjrzyj się bliżej

    Odpowiedz własnymi słowami. Nie ma tutaj błędnych odpowiedzi — liczą się tylko te, które potrafisz uzasadnić.

    1. Co przyciąga Twoją uwagę w pierwszej kolejności i dlaczego?
    2. Które kolory lub kształty budują nastrój — i jaki to nastrój?
    3. Nasz katalog klasyfikuje to dzieło w kategorii: mors, albrecht dürer, rysunek piórkiem. Czy zgadzasz się z tym? Co byś dodał lub co byś usunął?
    4. Wróć do dzieła Adoration of the Trinity (Landauer Altar) (1511) wspomnianego wcześniej w tym przewodniku. Wymień dwie cechy wspólne z tym obrazem oraz jedną różnicę.
    5. Renesans Północny: Northern European painters using the new oil paint for astonishing detail — every hair, every reflection. Gdzie można to dostrzec w tym dziele?

    Twoja odpowiedź

    Napisz krótki akapit na temat tego dzieła. Wykorzystaj fakty zawarte w poprzednich częściach tego przewodnika oraz swoje wcześniejsze odpowiedzi.

    Quiz o sztuce

    Mors — Albrecht Dürer

    Jak dobrze znasz to dzieło?

    Zaznacz jedną odpowiedź dla każdego z 5 poniższych pytań. Każde z nich ma dokładnie jedną poprawną odpowiedź.

    1. 1. Jaka jest główna technika użyta w „Walerusie” Albrechta Dürera?

      • A Farba olejna
      • B Tusz i pióro z akwarelą
      • C Rzeźba z brązu
    2. 2. Z jakiego głównego powodu, według tekstu, obraz przedstawia walrusa?

      • A Aby zilustrować naukowe studium ssaków morskich.
      • B Jako przykład fascynacji Dürera niezwykłymi zwierzętami i jego prób uchwycenia ich podobieństwa.
      • C Aby przedstawić powszechną scenę polowania na Arktyce.
    3. 3. W jakim roku powstał „Walrus” Albrechta Dürera?

      • A 1471
      • B 1521
      • C 1580
    4. 4. Gdzie obecnie znajduje się oryginalny rysunek „Walrus”?

      • A Muzeum Luwr, Paryż
      • B British Museum, Londyn
      • C Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
    5. 5. Do czego odnosi się napis na rysunku?

      • A Metoda Dürera na tworzenie realistycznych portretów zwierząt.
      • B Lokalizacja walrusa i data jego schwytania.
      • C Opis osobistych uczuć artysty dotyczących tematu.

    Mój wynik: ____ na 5

    Klucz odpowiedzi — dla nauczyciela

    Treść ta rozpoczyna nową stronę druku, dzięki czemu można ją po prostu pominąć przy tworzeniu kopii.

    1B · 2B · 3B · 4B · 5B