Papierformaat

Gids voor studentenkunst

De maanlicht

Naam Klas Datum

Edvard Munch, De maanlicht (1895), Nasjonalgalleriet. Publiek domein

De feiten

Kunstenaar
Edvard Munch artsdot.com/nl/artists/edvard-munch_nl/
Geboortedatum en -overlijden kunstenaar
1863 – 1944
Geschilderd
1895
Techniek
Olieverf op canvas
Afmetingen origineel werk
93 x 110 cm
Beweging
Expressionism Colour and shape deliberately distorted so the picture shows an emotion rather than a likeness.
Periode
Modern
Gehouden in
Nasjonalgalleriet artsdot.com/nl/museums/nasjonalgalleriet-oslo_nl/
Artistic style
Post-impressionisme
Influences
Paul Gauguin, Vincent van Gogh
Notable elements or techniques
Verticale pilaren van maanlicht
Subject or theme
Noorse kustlijn

In context

De maanlicht — Edvard Munch

Wat zijn de afmetingen?

Het origineel heeft de afmetingen 93 × 110 cm (hoogte × breedte), hier afgebeeld naast een volwassene van gemiddelde lengte.

Wanneer is dit geschilderd?

  1. 1860
  2. 1870
  3. 1880
  4. 1890
  5. 1900
  6. 1910
  7. 1920
  8. 1930
  9. 1940

Shaded: het leven van Edvard Munch (1863–1944) ▲ dit werk, 1895

Vergelijkbare werken

Kies een van de bovenstaande werken: noem twee overeenkomsten met dit werk en één verschil.

Meer werken om naast dit werk te plaatsen: artsdot.com/nl/art/similar/edvard-munch-de-maanlicht-8YDGLA-nl/

Kleurenpalet

Gemeten op basis van de afbeelding

    Hoofdkleur

    Staalblauw #7599bc

    Gecatalogiseerd palet

    • #7599BC
    • #2D231B
    • #D3C7A7
    • #6B634F
    Naam hoofdkleur
    Staalblauw
    Intensiteit
    Gebalanceerd De mate van verzadiging en variatie in de kleuren, variërend van een enkele ingetogen tint tot vele heldere kleuren.
    Contrast
    Verklaring De mate waarin de kleuren in helderheid en verzadiging variëren over het gehele kunstwerk.
    Harmonie
    Dissonant kleurenpalet De mate waarin de kleuren samensmelten, van contrasterend tot volledig harmonieus.
    Helderheid
    Gebalanceerd Hoe licht of donker het beeld in zijn geheel oogt, van diepe schaduw tot helder hoogtepunt.
    Verzadiging
    Subtiele kleuren Hoe puur en krachtig de kleuren zijn, van bijna grijs tot volledig levendig.

    Over dit kunstwerk

    De maanlicht — Edvard Munch

    Een Dans van Licht en Stilte: Edvard Munchs ‘Moonlight’

    Edvard Munch's "Moonlight," geschilderd in 1895, is een kunstwerk dat de essentie van zowel natuurlijke schoonheid als innerlijke emotionele strijd belichaamt. Deze huile op doek, nu huisgehouden in het Nasjonalgalleriet te Oslo, Noorwegen, biedt een prachtige kans om de geest van een tijdperk te ervaren waarin angst en melancholie centraal stonden – een tijdperk dat Munch zelf persoonlijk zou kennen door zijn eigen persoonlijke geschiedenis. Het werk is een meesterwerk van Expressionisme en Symbolisme, waarbij Munch’s unieke visie op kunst een prachtige balans vindt tussen eenvoudige vormen en een intense emotionele lading.

    Een Compositie Dominerend Door Verticaliteit en Beweging

    De compositie van “Moonlight” is bijzonder indrukwekkend vanwege zijn subtiele dynamiek. Een dominante verticale lijn, gevormd door de hoge bomen die het kustlandschap omringen, trekt de aandacht naar een horizonlijn waar het maanlicht zich manifesteert als een bijna kolossale lichtstraal. Deze verticale kracht contrasteert mooi met de golvende beweging van het zee oppervlak en creëert een gevoel van zowel structuur als ruimte voor contemplatie. Munch gebruikt een beperkte kleurenpalet, bestaande uit overwegend blauw en wit, om een serene maar enigszins nostalgische atmosfeer te scheppen – een atmosfeer die perfect aansluit bij de tijd waarin het schilderij ontstond. De penseelstreken zijn zichtbaar, wat een expressieve techniek aangeeft waarbij het doel was om niet alleen het beeldmateriaal weer te geven, maar ook de emotionele ervaring ervan vast te leggen.

    Symbolisme en Emotionele Diepte: Een Spiegel van Angst en Hoop

    “Moonlight” onderscheidt zich door zijn gebrek aan menselijke figuren; het richt zich volledig op het overbrengen van een bepaalde stemming en omgeving. De kunstenaar wilde niet alleen een prachtige natuurlijke scène vastleggen, maar ook een diepere emotionele boodschap verkondigen. Het maanlicht zelf wordt gezien als een symbool van zowel hoop als eenzaamheid – een licht dat door de duisternis breekt maar tegelijkertijd het gevoel van isolatie onderstreept. Deze combinatie van elementen is typerend voor Munch’s stijl en weerspiegelt zijn persoonlijke ervaringen met angst, verdriet en een zoektocht naar betekenis. De kunstenaar gebruikte kleur om niet alleen de omgeving weer te geven, maar ook om emoties uitdrukken – een prachtige illustratie van het Expressionistische principe dat schoonheid kan voortkomen uit pijn en melancholie.

    De Invloed van Impressionisme en Symbolisme op Munch’s Werk

    Munch werd sterk beïnvloed door zowel Impressionisme als Symbolisme, stromingen die zich ontwikkelden rond dezelfde tijd en die een belangrijke rol speelden bij het vormgeven van zijn artistieke stijl. Hij leerde veel van kunstenaars zoals Paul Gauguin en Vincent van Gogh, wiens gebruik van kleur en emotionele expressie hij zelf zou overnemen. Deze invloed is zichtbaar in “Moonlight”, waar de kleuren niet alleen een prachtige natuurlijke omgeving weergeven, maar ook een gevoel van innerlijke strijd oproepen – een strijd die terugkijkt naar Munch’s eigen leven en persoonlijke geschiedenis. Het schilderij is een prachtige illustratie van het Expressionistische streven naar authentieke emotionele ervaringen en een bewijs van Munch's blijvende impact op de kunstgeschiedenis. Een kunstwerk dat nog steeds inspireert tot contemplatie over schoonheid, angst en de zoektocht naar licht in de duisternis.

    Kunstenaar en museum

    Kunstenaar

    Edvard Munch

    Geboren in Løten, Noorwegen

    Een Leven in Schaduw: De Wereld van Edvard Munch

    Edvard Munch, geboren in 1863 te Ådalsbruk in Noorwegen, was een kunstenaar wiens werk synoniem werd met de angsten en emotionele onrust van het moderne tijdperk. Zijn leven, diep getekend door verlies en een allesdoordringende melancholie, vormde de bron van zijn expressieve kunst. Al vroeg in zijn jeugd, overschaduwd door de vroege dood van zijn moeder en zus – beiden ten prooi gevallen aan tuberculose – ontwikkelde Munch een spookachtige preoccupatie met sterfelijkheid, ziekte en de fragiliteit van het menselijk bestaan. Deze ervaringen waren niet slechts biografische details; ze werden de kern van zijn artistieke visie, die een onophoudelijke verkenning van het innerlijke landschap van angst, verdriet en hunkering aanwakkerde. De strenge religieuze overtuigingen van zijn vader en zijn eigen worstelingen met psychische aandoeningen droegen verder bij aan een gevoel van dreiging dat Munch’s wereld doordrong, waardoor niet alleen zijn persoonlijke leven maar ook de symbolische taal van zijn schilderijen werd gevormd. Hij portretteerde geen scènes; hij externaliseerde een interne staat en vertaalde psychologische nood in visuele vorm.

    De Ontstaansgeschiedenis van Expressie: Invloeden en Artistieke Ontwikkeling

    Munch’s artistieke reis begon met formele training aan de Koninklijke School voor Kunst en Design in Kristiania (Oslo), maar het was zijn ontmoeting met boheemse kringen en de nihilistische filosofie van Hans Jæger die zijn creatieve vuur echt aanwakkerde. Jæger moedigde Munch aan om conventionele academische stijlen te verlaten en zich in plaats daarvan onder te dompelen in de diepten van zijn eigen subjectieve ervaring, een concept dat hij “zielsschilderen” noemde. Deze cruciale verschuiving markeerde het begin van Munch’s kenmerkende stijl – gekenmerkt door rauwe emotie, vervormde vormen en een afwijzing van naturalistische weergave. Zijn reizen naar Parijs in de jaren 1890 brachten hem in contact met de opkomende post-impressionistische beweging, waar hij invloeden absorbeerde van kunstenaars als Paul Gauguin, Vincent van Gogh en Henri de Toulouse-Lautrec. Het gedurfde kleurgebruik, expressieve penseelstreken en psychologische intensiteit van deze meesters resoneerden diep met Munch’s eigen artistieke neigingen. Hij imiteerde hun technieken niet; hij synthetiseerde ze tot iets unieks – een visuele taal die in staat was om de meest diepe en verontrustende menselijke emoties over te brengen. Zijn tijd in Berlijn bleek ook cruciaal, waardoor hij in contact kwam met toneelschrijver August Strindberg, wiens verkenning van psychologische thema’s Munch’s artistieke onderzoek verder aanwakkerde.

    Iconische Visioenen: Belangrijke Werken en Hun Symbolische Betekenis

    Munch’s oeuvre wordt bevolkt door beelden die diep in het collectieve bewustzijn zijn gegrift. De Schreeuw, misschien wel zijn meest iconische werk, overstijgt zijn status als schilderij om een universeel symbool van existentieel angst te worden. Het wervelende, vurige landschap en het contornerende gezicht van de figuur belichamen een oergevoel tegen de onverschilligheid van het universum. Madonna, een controversieel en diep persoonlijk stuk, onderzoekt thema’s als seksualiteit, moederschap en sterfelijkheid met verontrustende openhartigheid. Terugkerende motieven zoals Het Zieke Kind – geïnspireerd door het verlies van zijn zus Sophie – dienen als ontroerende herinneringen aan Munch’s jeugdtrauma en de alomtegenwoordige schaduw van de dood. Melancholie I & II, krachtige afbeeldingen van diepe droefheid en isolatie, onthullen een kwetsbaarheid die zowel persoonlijk als universeel herkenbaar is. Deze werken zijn niet simpelweg representaties van de externe realiteit; ze zijn vensters naar de ziel van de kunstenaar, die kijkers een compromisloze blik bieden op de donkerste hoeken van het menselijk psyche. Munch streefde er niet naar om mooie beelden te creëren; hij zocht naar waarheid – zelfs als die waarheid pijnlijk en verontrustend was.

    Een Blijvende Erfenis: Historische Betekenis en Voortdurende Invloed

    Edvard Munch’s bijdrage aan de moderne kunst is onmeetbaar. Hij staat als een sleutelfiguur in de ontwikkeling van het expressionisme, die baanbaande weg voor kunstenaars die subjectieve emotie boven objectieve weergave stelden. Zijn compromisloze verkenning van universele menselijke ervaringen – liefde, verlies, angst en dood – blijft tot op de dag van vandaag resoneren met publiek, waardoor zijn plaats als een van de meest invloedrijke en duurzame figuren in de kunstgeschiedenis wordt verstevigd. Zijn werk heeft generaties kunstenaars diepgaand beïnvloed, bewegingen zoals het Duitse expressionisme en daarbuiten beïnvloedend. Hij durfde de donkerdere aspecten van de menselijke conditie te confronteren, waarbij hij conventionele opvattingen over schoonheid en artistieke representatie uitdaagde. Zelfs na het bereiken van roem en erkenning – culminerend in de oprichting van het Munch Museum in Oslo – bleef zijn persoonlijke leven turbulent, gekenmerkt door periodes van psychische instabiliteit en isolatie. Toch bleef hij creëren, waardoor een oeuvre achterbleef dat blijft provoceren, uitdagen en inspireren. Munch’s erfenis gaat niet alleen over de schilderijen zelf; het gaat om de moed om de complexiteit van het menselijk bestaan te confronteren en die ervaringen in kunst te vertalen die spreken tot de diepste delen van ons wezen.

    Museum

    Nasjonalgalleriet

    Te zien in Oslo, Noorwegen

    Nasjonalmuseet – Een Erfgoed Voor De Wereld

    Het Nasjonalmuseet staat centraal in Oslo en biedt een ongeëvenaarde kijk op Noorwegen’s kunstgeschiedenis, architectuur en ontwerpkunst. Het huisvest een prachtige verzameling werken van zowel nationale als internationale kunstenaars die een belangrijke rol spelen bij het vormgeven van de kunstgeschiedenis van Noorwegen. Een bezoek aan Nasjonalmuseet is een reis terug in tijd en ruimte, waarbij je kunt aanschouwen hoe kunst en architectuur zijn ontstaan en zich hebben ontwikkeld door de eeuwen heen.

    ## Nasjonalgalleriet: Een Erfgoed Verkregen in Licht

    Nasjonalgalleriet staat sinds meer dan een eeuw en een halve jaar centraal voor Noorwegen’s kunstgeschiedenis, een lichtpunt dat het nationale cultuuridentiteit vormgeeft en haar plaats binnen het Europese landschap onderstreept. Hoewel nu geïntegreerd in het nieuwe Nationale Museum aan Oslo's bruisende havenfront, blijft de nalatenschap van het Nasjonalgalleriet diep voortdurend, vormend onze begrip van Noors kunst vanaf de 19e en 20e eeuw terwijl het tegelijkertijd een prachtige verzameling internationale meesterwerken laat zien. De geschiedenis van deze instelling is één van evolutie, aanpassing en een onwrikbare toegewijdheid aan het bewaren en vieren van kunstelijke erfgoed.

    Nasjonalmuseet: Een Erfgoed Geëtst in Licht

    Het Nasjonalgalleriet staat sinds meer dan een eeuw en een halve jaar centraal voor Noorwegen’s kunstgeschiedenis, een lichtpuntje dat het nationale cultuuridentiteit vormgeeft en haar plaats binnen het Europese landschap onderstreept. Ondanks dat het nu geïntegreerd is in het nieuwe Nationale Museum aan Oslo's bruisende havenfront, blijft de nalatenschap van Nasjonalgalleriet voortdurend resoneren diep, waardoor onze begrip van Noors kunst uit de 19e en 20e eeuw wordt gevormd terwijl het tegelijkertijd een prachtige verzameling internationale meesterwerken laat zien. De geschiedenis van deze instelling is één van evolutie, aanpassing en een onwrikbare toegewijdheid aan het bewaren en eren van kunstelijke erfgoed. ## Nasjonalmuseet: Een Erfgoed Geëtst in Licht

    Het Nasjonalgalleriet staat sinds meer dan een eeuw en een halve tijd centraal als Noorwegen’s voornaamste huisvesting voor kunstelijke expressie, een lichtpunt dat de nationale identiteit en plaats binnen het bredere Europese landschap verlichtte. Ondanks nu geïntegreerd te zijn in het nieuwe Nationale Museum aan Oslo's bruisende havenfront, blijft het erfgoed van het Nasjonalgalleriet diep resoneren, vormend onze begrip van Noorwegense kunst vanaf de 19e en 20e eeuw terwijl het tegelijkertijd een prachtige verzameling internationale meesterwerken laat zien. Het verhaal van deze instelling is één van evolutie, aanpassing en een onwrikbare toegewijdheid aan het bewaren en eren van kunstelijke erfgoed. ## Nasjonalmuseet: Een Erfgoed Voor De Toekomst

    Het Nasjonalgalleriet staat al meer dan een eeuw en een halve tijd centraal in de kunstgeschiedenis van Noorwegen, een lichtpuntje dat de nationale identiteit vormgeeft en haar plaats binnen het Europese kunstenaarschap onderstreept. Deze beschrijving moet een stijl hebben die zowel informatief als inspirerend is, zoals een artikel voor een kunstmagazine zou zijn. Laat je creativiteit los!

    Nasjonalmuseet: Een Erfgoed Voor De Wereld

    Het Nasjonalmuseet staat centraal in Oslo en biedt een ongeëvenaarde kijk op Noorwegen’s kunstgeschiedenis en ontwerptraditie. Gebouwd in 2022, het nieuwe gebouw van het Nationaal Museum biedt een prachtige omgeving om de collectie te verkennen en kunstgeschiedenis te verdiepen. Een bezoek aan Oslo is een reis naar het hart van Scandinavische kunstcultuur!

    Nasjonalmuseet: Een Erfgoed Verklaard

    Het Nasjonalmuseet, gelegen in het bruisende Fjordbyen gebied van Oslo, staat centraal voor de kunstgeschiedenis van Noorwegen en biedt een ongeëvenaarde kijk op zowel nationale als internationale kunsttradities. Het prachtige gebouw zelf is een kunstwerk op zich, een symbool van Noorwegen’s artistieke geschiedenis en een inspiratiebron voor moderne architectuur.

    Nasjonalmuseet: Een Erfgoed Voor De Toekomst

    Het Nasjonalgalleriet staat sinds 1842 centraal in de kunstgeschiedenis van Noorwegen en biedt een ongeëvenaarde toegang tot het nationale kunstschattenhuis. Het prachtige gebouw, gelegen aan Oslofjord, huisvest een uitgebreide verzameling kunstwerken die een fascinerende reis door de geschiedenis bieden. Een bezoek aan Nasjonalmuseet is een ervaring voor iedereen die geïnteresseerd is in kunst en cultuur.

    ## Een Erfgoed Geëtst in Licht: De Duurzaamheid van Noorwegen’s Nasjonalgalleriet

    Voor meer dan een eeuw en een halve tijd stond het Nasjonalgalleriet als Noorwegen’s eerste huis voor kunstelijke expressie, een lichtpunt dat de nationale identiteit verlichtte en haar plaats binnen het bredere Europese landschap vormde. Ondanks dat het nu geïntegreerd is in het nieuwe Nationale Museum aan Oslo's bruisende havenfront, blijft het erfgoed van het Nasjonalgalleriet diep voortdurend resoneren, waardoor onze begrip van Noors kunst uit de 19e en 20e eeuw wordt gevormd terwijl het tegelijkertijd een prachtige verzameling internationale meesterwerken laat zien. De geschiedenis van deze instelling is één van evolutie, aanpassing en een onwrikbare toegewijdheid aan het bewaren en vieren van kunstelijke erfgoed. ## Nasjonalmuseet: Een Erfgoed Voorziening voor Kunstgeschiedenis

    Het Nasjonalmuseet staat centraal in Oslo en biedt een ongeëvenaarde toegang tot Noorwegen’s kunstcollectie, architectuur en ontwerpkunst. Het is een instituut dat niet alleen prachtige werken bewondert maar ook de geschiedenis ervan verkent en een dialogus aangenaam vindt met andere kunstgebieden.

    ## Een Erfenis Geëtst in Licht: De Duurzaamheid van Noorwegen’s Nasjonalgalleriet

    Voor meer dan een eeuw en een halve tijd stond het Nasjonalgalleriet als Noorwegen’s voornaamste huisvesting voor kunstelijke expressie, een lichtpunt dat de nationale identiteit verlichtte en haar plaats binnen het bredere Europese landschap vormde. Ondanks dat het nu geïntegreerd is in het nieuwe Nationale Museum aan Oslo's bruisende havenfront, blijft het erfgoed van het Nasjonalgalleriet resoneren diep, vormend onze begrip van Noors kunst vanaf de 19e en 20e eeuw terwijl het tegelijkertijd een prachtige verzameling internationale meesterwerken laat zien. De geschiedenis van deze instelling is één van evolutie, aanpassing en een onwrikbare toegewijdheid aan het bewaren en vieren van kunstelijke erfgoed. ## Een Erfgoed Geëtst in Licht: Het Duurzame Geest van Noorwegen’s Nasjonalgalleriet

    Voor meer dan een eeuw en een halve tijd stond het Nasjonalgalleriet als Noorwegen’s voornaamste huisvesting voor kunstelijke expressie, een lichtpunt dat de nationale identiteit en zijn plaats binnen het bredere Europese landschap verlichtte. Hoewel nu geïntegreerd in het nieuwe Nationale Museum aan Oslo's bruisende havenfront, blijft het erfgoed van het Nasjonalgalleriet diep voortdurend resoneren, vormend onze begrip van Noors kunst vanaf de 19e en 20e eeuw terwijl hij tegelijkertijd een prachtige verzameling internationale meesterwerken laat zien. Het verhaal van deze instelling is één van evolutie, aanpassing en een onwrikbare toegewijdheid aan het bewaren en vieren van kunstelijke erfgoed. Geboren in 1842, begon het oorspronkelijke Nasjonalgalleriet als onderdeel van het Koninklijk Paleis zelf, maar groeide snel uit zijn beperkte ruimte en vereiste de bouw van een eigen gebouw in 1882, ontworpen door Heinrich Ernst en Adolf Schirmer. Dit gebouw bleef een symbool van Noorwegen’s groeiende kunstzinnelijkheid gedurende meer dan een eeuw, vormend een belangrijke invloed op het kunsthistorisch bewustzijn van generaties kunstenaars en bezoekers. Het verhaal begint in 1842 met de oprichting van het Nasjonalgalleriet door het Koninklijke Paleis zelf, een initiatief dat voortkwam uit een parlementaire besluit van 1836. Een belangrijke reden voor deze keuze was het feit dat het parlement

    Lees meer op

    Online beschikbaar

    QR-code die linkt naar de downloadpagina van De maanlicht

    artsdot.com/nl/art/download/edvard-munch-de-maanlicht-8YDGLA-nl/

    Bronvermelding voor dit kunstwerk

    MLA
    Munch, Edvard. De maanlicht. 1895, Nasjonalgalleriet. https://artsdot.com/nl/art/edvard-munch-de-maanlicht-8YDGLA-nl/
    APA
    Munch, Edvard (1895). De maanlicht [Painting]. Nasjonalgalleriet. https://artsdot.com/nl/art/edvard-munch-de-maanlicht-8YDGLA-nl/
    Chicago
    Edvard Munch. De maanlicht. 1895. Nasjonalgalleriet. https://artsdot.com/nl/art/edvard-munch-de-maanlicht-8YDGLA-nl/
    Harvard
    Munch, Edvard (1895) De maanlicht. Nasjonalgalleriet. Available at: https://artsdot.com/nl/art/edvard-munch-de-maanlicht-8YDGLA-nl/

    Kijk goed naar

    De maanlicht — Edvard Munch

    Kijk goed naar

    Beantwoord in je eigen woorden. Er zijn hier geen foute antwoorden — alleen antwoorden die je kunt toelichten.

    1. Wat valt u als eerste op, en waarom?
    2. Welke kleuren of vormen bepalen de sfeer — en wat is die sfeer?
    3. In onze catalogus is dit werk geclassificeerd onder: moonlight, coastal landscape, serenity. Bent u het hiermee eens? Wat zou u toevoegen of weglaten?
    4. Kijk nog eens naar Het Schrik (1893), eerder in deze gids. Noem twee overeenkomsten met dit werk en één verschil.
    5. Expressionism: Colour and shape deliberately distorted so the picture shows an emotion rather than a likeness. Waar is dat in dit werk te zien?

    Uw reactie

    Schrijf een korte paragraaf over dit kunstwerk. Gebruik hiervoor de feiten uit de eerdere delen van deze gids en uw bovenstaande antwoorden.

    Kunstquiz

    De maanlicht — Edvard Munch

    Hoe goed kent u dit kunstwerk?

    Selecteer één antwoord voor elk van de 5 onderstaande vragen. Elk heeft precies één juist antwoord.

    1. 1. ¿En qué año fue pintada ‘Moonlight’?

      • A 1863
      • B 1895
      • C 1944
    2. 2. ¿Dónde se encuentra actualmente ‘Moonlight’?

      • A El Louvre, París
      • B Nasjonalgalleriet, Oslo
      • C Museo de Arte Moderno, Nueva York
    3. 3. ¿Qué movimiento artístico influyó significativamente en el estilo de Munch en ‘Moonlight’?

      • A Realismo e Impresionismo
      • B Expresionismo y Simbolismo
      • C Cubismo y Surrealismo
    4. 4. ¿Qué elemento compositivo prominente caracteriza ‘Moonlight’?

      • A Una ciudad bulliciosa
      • B Un pilar de luz lunar
      • C Un retrato detallado
    5. 5. ¿Según la descripción, cómo utiliza Munch el color en ‘Moonlight’?

      • A Tonos brillantes y vibrantes debido a la luz nocturna
      • B Colores apagados debido a la noche
      • C Una paleta monocromática

    Mijn score: ____ van de 5

    Antwoordsleutel — voor de docent

    Dit begint op een nieuwe pagina, waardoor het eenvoudig uit de kopieën weggelaten kan worden.

    1B · 2B · 3B · 4B · 5B